België krijgt nieuw Strafwetboek na bijna 160 jaar
Na bijna 160 jaar verdwijnt het oude Belgische Strafwetboek vandaag naar de geschiedenisboeken. Vanaf 1 september - vandaag dus - geldt een volledig nieuw systeem. De klassieke opdeling in overtredingen, wanbedrijven en misdaden verdwijnt, rechters krijgen acht strafniveaus en een gevangenisstraf moet meer dan vroeger het laatste redmiddel zijn. Tegelijk worden bepaalde zware feiten strenger aangepakt en duiken nieuwe misdrijven op in de strafwet.
Een wetboek uit 1867 gaat met pensioen
Het is moeilijk om een Belgische wet te vinden die langer stand heeft gehouden. Het Strafwetboek waarmee rechters tot gisteren werkten, dateert uit 1867 en was voor een groot deel geïnspireerd op het Franse strafrecht uit de tijd van Napoleon. De afgelopen anderhalve eeuw werd er uiteraard voortdurend aan gesleuteld, waardoor een kluwen van oude en nieuwe bepalingen ontstond.
Vanaf vandaag komt daar een einde aan. Het nieuwe Strafwetboek werd al in februari 2024 goedgekeurd. De invoering was aanvankelijk gepland voor april van dit jaar, maar werd uitgesteld tot 1 september om justitie en andere overheidsdiensten meer voorbereidingstijd te geven.
Van overtredingen en misdaden naar acht niveaus
Een van de meest zichtbare veranderingen is de manier waarop misdrijven worden ingedeeld. Begrippen als overtreding, wanbedrijf en misdaad verdwijnen grotendeels naar de achtergrond. In de plaats daarvan krijgt ieder misdrijf een strafniveau, van niveau 1 tot niveau 8. Hoe hoger het niveau, hoe zwaarder het misdrijf en hoe zwaarder de mogelijke straf.
Op niveau 1 is geen gevangenisstraf meer mogelijk. Een rechter kan daar bijvoorbeeld een geldboete, werkstraf of probatiestraf opleggen. Een werkstraf bedraagt op dat niveau tussen 20 en 120 uur. De geldboete ligt tussen 200 en 20.000 euro.
Vanaf niveau 2 komt een gevangenisstraf wel in beeld. Die kan dan gaan van zes maanden tot drie jaar. Naarmate het strafniveau stijgt, lopen ook de mogelijke gevangenisstraffen op. Niveau 7 voorziet gevangenisstraffen van meer dan 20 tot maximaal 30 jaar en op niveau 8 kan een rechter een levenslange gevangenisstraf opleggen.
Celstraf moet het laatste redmiddel worden
Misschien nog belangrijker is de filosofie achter die straffen. Een rechter moet niet langer automatisch naar een gevangenisstraf grijpen wanneer de wet die mogelijkheid biedt.
Het nieuwe wetboek bepaalt uitdrukkelijk dat de gevangenisstraf de laatst te overwegen straf is. Een rechter moet bekijken of de doelstellingen van de straf ook bereikt kunnen worden met bijvoorbeeld een werkstraf, probatiestraf, elektronisch toezicht of een andere maatregel. Bij een gevangenisstraf op niveau 2 moet de rechter zelfs motiveren waarom een andere straf niet volstaat.
Daarmee wil de wetgever meer maatwerk mogelijk maken. Bij het bepalen van een straf moet een rechter voortaan expliciet rekening houden met verschillende doelen: de maatschappij beschermen en duidelijk maken dat bepaald gedrag onaanvaardbaar is, maar ook schade herstellen en de dader opnieuw in de samenleving proberen te integreren.
Minder nadruk op gevangenisstraffen betekent dus niet automatisch dat misdrijven minder streng worden bestraft. Voor bepaalde feiten gebeurt net het tegenovergestelde.
Sommige feiten worden net zwaarder bestraft
Het nieuwe wetboek probeert beter rekening te houden met hoe de samenleving vandaag naar bepaalde vormen van criminaliteit kijkt. Zo voorziet het strafverzwaringen voor onder meer intrafamiliaal geweld, terrorisme en geweld tegen mensen met een maatschappelijke functie. Ook voor ernstige seksuele misdrijven, waaronder verkrachting, zijn de straffen opgetrokken. Ook een discriminerend motief krijgt een duidelijke plaats in het nieuwe systeem. Wanneer bijvoorbeeld haat tegenover iemands afkomst, huidskleur, geslacht, seksuele oriëntatie, handicap of geloof een drijfveer vormt voor een misdrijf, kan dat als verzwarende factor worden meegenomen.
Nieuwe tijden, nieuwe misdrijven
Een wetboek uit 1867 bevatte vanzelfsprekend ook strafbare feiten en begrippen die niet langer aansloten bij de maatschappij van vandaag. Daarom worden nieuwe misdrijven toegevoegd. Zo krijgt onder meer ecocide een plaats in het Strafwetboek. Daarmee kan bijzonder zware, grootschalige en langdurige milieuschade strafrechtelijk worden aangepakt. Ook aanzetten tot zelfdoding wordt als afzonderlijk misdrijf opgenomen.
Meer mogelijkheden dan alleen cel of boete
Het nieuwe wetboek geeft rechters bovendien een breder arsenaal om een straf af te stemmen op de dader en de feiten. Naast gevangenisstraffen zijn onder meer werkstraffen, probatiestraffen en elektronisch toezicht mogelijk. Er komt ook een bijkomende geldstraf die kan worden afgestemd op het financiële voordeel dat iemand met een misdrijf heeft behaald of hoopte te behalen. Zo moet criminaliteit ook financieel minder aantrekkelijk worden.
Het wetboek voorziet daarnaast in nieuwe instrumenten voor daders met psychiatrische problemen en voor de opvolging van bepaalde zware veroordeelden. Maar daar zit een belangrijke kanttekening bij: de nieuwe behandeling onder vrijheidsberoving en verlengde opvolging worden volgens de huidige wetgeving pas vanaf 1 januari 2035 ingevoerd. Tot dan blijven voor die onderdelen overgangsregelingen gelden.
En wat met misdrijven die vóór vandaag zijn gepleegd?
De invoering van een nieuw Strafwetboek betekent niet dat alle lopende strafzaken plots opnieuw beginnen. Voor feiten die vóór 1 september zijn gepleegd, speelt het zogenaamde principe van de mildere strafwet.
De basisregel is dat iemand nooit achteraf zwaarder gestraft mag worden omdat de wet na de feiten strenger is geworden. Wanneer de strafwet na de feiten verandert, moeten de bepalingen die voor de dader gunstiger zijn worden toegepast.
