Limburg herdenkt An en Eefje 30 jaar na de Witte Mars
Op 20 oktober 1996 trekken zo'n 300.000 mensen in het wit door de straten van Brussel. Ze dragen bloemen, ballonnen en foto's van vermiste en vermoorde kinderen. Het is een uiting van verdriet en solidariteit, maar ook een ongezien protest tegen de werking van politie en justitie. Ook het verhaal van de Limburgse vriendinnen An Marchal (17) en Eefje Lambrecks (19) brengt duizenden mensen op de been. Dertig jaar later blikken we terug op een periode waarin België veranderde. Wie waren de meisjes achter de foto's? Waarom verloor een heel land het vertrouwen in zijn instellingen? En wat is er overgebleven van de hoop op een betere samenleving?
20 oktober 1996: Een land in het wit
Brussel, zondag 20 oktober 1996. De straten van de hoofdstad lopen vol met witte ballonnen, bloemen en foto's van kinderen. Gezinnen, jongeren en ouderen komen uit alle hoeken van het land. Velen hebben elkaar nooit eerder ontmoet, maar delen dezelfde verontwaardiging.
De Witte Mars zal uitgroeien tot een van de grootste betogingen uit onze Belgische geschiedenis. Naar schatting stappen 300.000 mensen mee. Ze willen de families van de slachtoffers steunen, maar eisen ook antwoorden. Hoe konden verschillende meisjes verdwijnen zonder dat de verantwoordelijke eerder werd gestopt? Waarom waren er zoveel fouten gemaakt tijdens het onderzoek? En hoe moest het vertrouwen in politie en justitie worden hersteld?
De aanleiding is een reeks ontvoeringen die België sinds 1995 in de ban houdt. Vier meisjes worden dood teruggevonden, twee anderen kunnen levend worden bevrijd. Naarmate meer details over de onderzoeken bekend raken, groeit het besef hoe zwaar de feiten zijn, maar dat ook de instellingen die kinderen moesten beschermen ernstige steken hebben laten vallen.
Onder de betogers lopen ook de families, vrienden en kennissen van An Marchal en Eefje Lambrecks. De twee Limburgse meisjes zijn dan ruim een jaar vermist geweest en enkele weken eerder dood teruggevonden. Hun namen zijn intussen in heel ons land bekend. Maar achter die foto's gaan twee jonge vrouwen schuil met een eigen karakter, vrienden, plannen en een leven dat eigenlijk nog maar net begonnen was.
Om hun verhaal te begrijpen, moeten we terug naar Hasselt. Naar een groep jongeren die samen toneel speelt, op stap gaat en in de zomer van 1995 besluit een weekje naar zee te trekken.
An en Eefje, vóór alles veranderde
Robby Henrix uit Hasselt kent An Marchal al van toen ze allebei nog peuters waren. Hun ouders zijn goed bevriend en de kinderen spelen geregeld samen. Wanneer Robby's vader overlijdt, verwatert het contact tussen de gezinnen. Jaren later komen An en Robby elkaar opnieuw tegen bij de Hasseltse jeugdtoneelgroep Harlekijn.
Daar leert hij ook Eefje Lambrecks kennen. De jongeren trekken veel met elkaar op. Ze gaan samen uit, eten spaghetti in hun favoriete brasserie in Hasselt en brengen avonden door met een gitaar rond het kampvuur. “We waren echt nog kinderen.”
In Robby's herinneringen zijn An en Eefje heel verschillende persoonlijkheden. “An is uitgesproken, sociaal en niet bang voor een discussie. Ze heeft een sterke eigen wil en is gek op dieren”, aldus Henrix. Eefje is volgens hem juist zachter en rustiger. "Als ik Eefje in één woord moet omschrijven, is het lief", vertelt hij. "Zacht. Warm. Op Eefje kon je onmogelijk kwaad zijn."
Robby Henrix over zijn vriendinnen An en Eefje
Ook over hun laatste vakantie bestaat volgens hem een hardnekkig misverstand. In verschillende terugblikken wordt de reis omschreven als een uitstap van toneelvereniging Harlekijn. “Dat klopt niet”, zegt Robby. “Het idee ontstond tijdens een avond in een brasserie in Hasselt. Een groep vrienden besloot samen een vakantiehuisje te huren in Westende. Sommige deelnemers waren lid van de toneelvereniging, anderen niet”, verduidelijkt hij.
Uiteindelijk vertrekken zeven jongeren naar de kust. Onder hen An, Eefje en Robby. Voor An en Robby, allebei nog zeventien, is het aanvankelijk niet vanzelfsprekend dat ze van hun ouders mee mogen. Uiteindelijk krijgen ze toestemming.
Op dinsdag 22 augustus verandert alles. An en Eefje krijgen twee vrijkaarten voor een show in Blankenberge. Ze vertrekken met de fiets naar de tramhalte. Robby ziet hen nog vertrekken. Maar ze komen niet terug. “Ik en een ander meisje waren in de zetel blijven zitten. We wilden opblijven tot ze terug waren, maar ze kwamen niet terug. ‘s Ochtends kwam het besef: Shit. Wat moeten we nu doen? Waar zijn ze?”
De eerste en de laatste vakantie samen
Er volgen zoekacties en oproepen. Affiches met hun foto's worden verspreid. Familieleden, vrienden en vrijwilligers proberen de aandacht voor de verdwijning vast te houden. De weken worden maanden. Een antwoord blijft uit.
Intussen verdwijnen elders in België nog meer meisjes.
Zes meisjes, één zaak
Wanneer An en Eefje in augustus 1995 verdwijnen, zijn de achtjarige vriendinnen Julie Lejeune en Mélissa Russo al twee maanden vermist. Zij verdwenen op 24 juni in Grâce-Hollogne, bij Luik. In mei 1996 wordt ook de twaalfjarige Sabine Dardenne ontvoerd. Op 9 augustus van datzelfde jaar verdwijnt de veertienjarige Laetitia Delhez.
Aanvankelijk worden de dossiers niet allemaal met elkaar in verband gebracht. Pas in augustus 1996 komt er een doorbraak. Marc Dutroux wordt gearresteerd. Op 15 augustus worden Sabine en Laetitia levend bevrijd uit een verborgen ruimte in een woning in Marcinelle.
De opluchting over hun bevrijding maakt al snel plaats voor verdriet. Op 17 augustus worden de lichamen van Julie en Mélissa gevonden. Op 3 september worden ook An en Eefje dood teruggevonden, in Jumet.
Het land reageert geschokt. Niet alleen door de ernst van de misdrijven, maar ook door de fouten die tijdens de onderzoeken aan het licht komen. Zo blijkt dat de woning waar Sabine en Laetitia werden vastgehouden eerder al door de politie was doorzocht, zonder dat de verborgen ruimte werd ontdekt.
Ook de gebrekkige samenwerking tussen verschillende politiediensten komt zwaar onder vuur te liggen. Het vertrouwen van de bevolking in politie en justitie krijgt een ongeziene klap.
Voor Limburg komt het nieuws bijzonder dichtbij. An en Eefje zijn twee meisjes uit de eigen provincie, met families en vrienden die maandenlang op antwoorden hebben gewacht.
Ook voor de regionale pers wordt het een verhaal dat jarenlang blijft nazinderen. TV Limburg-journalist Luc Moons begint in 1997 bij de zender en volgt later onder meer de ontsnapping van de hoofdverdachte en het assisenproces in Aarlen.
Als journalist komt hij geregeld in contact met de families. Hij merkt hoe verschillend nabestaanden omgaan met de publieke aandacht. "Je moest die mensen toch ook een beetje de tijd gunnen om dat allemaal te verwerken", vertelt Moons. De aandacht komt dan al lang niet meer alleen van de Limburgse of Nationale pers. De hele wereld volgt de gebeurtenissen.
Voor Moons is er nog een andere, blijvende verandering. Ouders kijken anders naar de veiligheid van hun kinderen. Waar kinderen vroeger vaak zelfstandig buiten speelden of met de fiets vertrokken, ontstaat een veel grotere voorzichtigheid. "Eigenlijk zou je kunnen zeggen dat wij als maatschappij onze onschuld verloren zijn door die zaak", zegt hij.
Van persoonlijk verdriet naar publieke verontwaardiging
De vondst van de vier overleden meisjes betekent niet dat alle vragen van de families beantwoord zijn. Integendeel. Terwijl België probeert te begrijpen wat er gebeurd is, groeit de kritiek op de manier waarop de onderzoeken zijn gevoerd.
Op 14 oktober 1996 volgt een nieuwe schok. Het Hof van Cassatie beslist dat onderzoeksrechter Jean-Marc Connerotte van de zaak moet worden gehaald. Hij had deelgenomen aan een benefietavond voor de slachtoffers, waar hij onder meer een bord spaghetti kreeg aangeboden. Volgens het Hof kon daardoor de schijn van partijdigheid ontstaan. De beslissing wordt bekend als het spaghetti-arrest. Juridisch draait het om de onpartijdigheid van een onderzoeksrechter. Bij een groot deel van de bevolking wordt het arrest echter gezien als het zoveelste bewijs dat justitie het contact met de samenleving verloren heeft.
Er breken protesten uit: de Witte Mars. Enkele dagen later trekken honderdduizenden mensen door Brussel. Voor Paul Marchal, de vader van An, is de strijd om antwoorden nooit los te zien geweest van de wens om iets te veranderen. Twee weken geleden zat hij nog in onze TVL-studio om zijn derde boek ‘Als je kind op een dag verdwijnt’ voor te stellen. Daarin combineert hij zijn dagboeknotities uit de periode van Ans verdwijning met de inzichten die hij dertig jaar later heeft.
“Het opnieuw lezen van die aantekeningen was zwaar”, vertelt hij. Toch hielp het schrijven hem ook om zijn ervaringen een plaats te geven. Marchal koos er destijds bewust voor om naar buiten te treden. Hij wilde zijn dochter terugvinden, maar ook vermijden dat andere families hetzelfde zouden meemaken. "Ik wilde op de barricades gaan staan, ik wilde wat gaan doen. Ik wilde ze perse gaan vinden", vertelt hij. "En ik wilde daar ook wel aan vasthangen dat het niet meer op dezelfde manier kon gebeuren. Aan die geschiedenis wilde ik een evolutie knopen."
Die gedachte wordt een van de drijfveren achter de beweging die in oktober 1996 honderdduizenden Belgen verenigt: verdriet mag niet het enige zijn wat overblijft. Er moet ook iets veranderen.
De Witte Mars brengt mensen met verschillende achtergronden samen. Niet iedereen stapt om dezelfde reden mee. Sommigen willen vooral hun medeleven tonen met de families. Anderen eisen een grondige hervorming van politie en justitie. Nog anderen zijn het vertrouwen in de Belgische instellingen bijna volledig kwijt. De organisatoren staan voor een moeilijke opdracht: al die gevoelens samenbrengen in één vreedzame manifestatie. Een van de mensen die daar van dichtbij bij betrokken is, is de Limburgse oud-leerkracht Frans Medaer.
Vijfduizend kindertekeningen en een boodschap voor een betere wereld
Het begint voor Frans Medaer niet met een betoging, maar met een schoolopdracht. In 1995 geeft hij les aan jongeren van het tweede middelbaar. Voor het vak sociale activiteiten zoekt hij een onderwerp waarmee hij zijn leerlingen kan laten nadenken over anderen. De verdwijningen van Julie, Mélissa, An en Eefje houden hem bezig. Hij besluit er een project rond op te zetten.
Hij neemt contact op met de families en verspreidt affiches van de verdwenen meisjes. Vervolgens schrijft hij scholen in heel België aan met de vraag om leerlingen hun gevoelens te laten uitdrukken in tekeningen, gedichten en collages. Volgens Medaer komen er ongeveer vijfduizend werkstukken binnen.
Medaer raakt intussen persoonlijk betrokken bij de families. Hij neemt deel aan bijeenkomsten waarin wordt nagedacht over een manier om het verdriet en de verontwaardiging van de bevolking samen te brengen. Zo groeit het idee om in Brussel een grote mars te organiseren.
Zelf besluit Medaer zijn engagement op een andere manier voort te zetten. Op 28 december 1998 schrijft hij een ‘Boodschap voor een betere wereld’. Daarin pleit hij voor een veilige samenleving waarin kinderen kunnen opgroeien, onderwijs krijgen en hun talenten ontwikkelen. Wie die kansen krijgt, moet ze volgens hem ook gebruiken om iets voor anderen te betekenen. "We willen een veilige wereld. Daar begint het mee", zegt Medaer.
Hij vertelt dat de boodschap intussen in duizend talen bestaat. Het is zijn manier om de idealen van de Witte Mars verder uit te dragen, ook wanneer de witte ballonnen uit het straatbeeld verdwenen zijn.
Wat heeft de Witte Mars veranderd?
Dertig jaar later is de Witte Mars nog altijd een symbool van burgerlijke verontwaardiging. Maar wat heeft die historische betoging concreet opgeleverd?
De veranderingen beginnen niet pas op 20 oktober 1996. Al eerder wordt duidelijk dat de samenwerking tussen politiediensten tekortschiet. In oktober 1996 richt de Kamer een parlementaire onderzoekscommissie op om de fouten in de onderzoeken te bestuderen. In april 1997 presenteert die haar conclusies en aanbevelingen.
De politieke druk neemt verder toe wanneer de hoofdverdachte in april 1998 kortstondig ontsnapt tijdens een gerechtelijk transport. Het incident veroorzaakt een nieuwe crisis. Een maand later bereiken acht politieke partijen het Octopusakkoord. Dat vormt de basis voor een ingrijpende hervorming van politie en justitie. De vroegere rijkswacht, gemeentepolitie en gerechtelijke politie maken uiteindelijk plaats voor een geïntegreerde politie, gestructureerd op lokaal en federaal niveau. Ook binnen justitie volgen veranderingen, waaronder de oprichting van de Hoge Raad voor de Justitie.
Daarnaast krijgt de ondersteuning van slachtoffers en nabestaanden meer aandacht. In 1998 wordt Child Focus opgericht, het Europees Centrum voor Vermiste en Seksueel Uitgebuite Kinderen. De organisatie ondersteunt families, helpt bij zoekacties en sensibiliseert rond vermissingen en seksuele uitbuiting.
De Cel Vermiste Personen, die al in september 1995 werd opgericht, groeit eveneens uit tot een belangrijke schakel bij de opsporing van vermiste personen. Het zou te eenvoudig zijn om al die veranderingen uitsluitend aan de Witte Mars toe te schrijven. De misdrijven, de fouten in de onderzoeken, de parlementaire commissie en de politieke crisissen van de daaropvolgende jaren speelden allemaal een rol. Maar de betoging maakte wel duidelijk hoe diep het wantrouwen bij de bevolking zat en hoe groot de roep om verandering was.
Ook Paul Marchal ziet verschillen met dertig jaar geleden. "Het is heel erg veranderd", vertelde hij onlangs in onze studio. Hij verwijst onder meer naar de begeleiding van slachtoffers en nabestaanden, die volgens hem vandaag veel beter georganiseerd is. "Destijds stonden we alleen", zegt hij.
Marchal vertelt hoe zijn familie in de eerste periode na de verdwijning zelf op zoek moest naar hulp en antwoorden. Hij herinnert zich ook hoe moeilijk het was om bepaalde gerechtelijke procedures te volgen wanneer die in het Frans verliepen. Tegelijk blijft hij kritisch. Er is vooruitgang geboekt, vindt hij, maar dat betekent niet dat alles vandaag goed loopt.
In maart 2004 begint in Aarlen het assisenproces. Het duurt bijna vier maanden. Op 22 juni wordt Marc Dutroux veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf. Ook verschillende medebeklaagden krijgen zware straffen.
Luc Moons volgt het proces voor TV Limburg. Hij rijdt tijdens de zittingen dagelijks naar Aarlen en brengt verslag uit voor de Limburgse kijkers. Voor de journalist is het een uitzonderlijke ervaring. “Niet alleen door de omvang van het proces en de internationale belangstelling, maar ook door de moeilijke positie van de families. Zij hopen eindelijk meer antwoorden te krijgen, terwijl de verschillende beklaagden tijdens het proces geregeld naar elkaar wijzen”, vertelt hij.
De uitspraak brengt een juridisch einde aan het proces, maar niet noodzakelijk aan alle vragen van de nabestaanden. En daarmee blijft ook de vraag overeind die tijdens de Witte Mars zo nadrukkelijk werd gesteld: hoe kan een samenleving haar kinderen beter beschermen en tegelijk recht doen aan de mensen die slachtoffer worden?
Dertig jaar later
Voor wie in 1996 volwassen was, is de Witte Mars vaak nog een levendige herinnering. Voor wie vandaag twintig is, behoort ze tot de geschiedenisboeken. Paul Marchal beseft dat verschil. Zijn derde boek draagt hij niet alleen op aan An, maar richt hij ook tot drie generaties: de mensen die de gebeurtenissen bewust hebben meegemaakt, de kinderen die opgroeiden in de angst die erop volgde en de jongeren voor wie het verhaal vandaag vooral geschiedenis is. "Het is allemaal geschiedenis, maar de boodschap wordt verdergezet", zegt hij.
Ook Robby Henrix kijkt dertig jaar later niet alleen terug op de verdwijning en de gebeurtenissen die volgden. Hij denkt vooral aan de twee jonge vrouwen die hij kende. Aan An, die haar mening niet onder stoelen of banken stak. Aan Eefje, die hij zich herinnert als zacht en warm. Aan de vrienden met wie ze samen op stap gingen, toneel speelden en plannen maakten. Hun namen zijn onderdeel geworden van de Belgische geschiedenis. Maar voor de mensen die hen kenden, waren An en Eefje nooit alleen de meisjes van de affiches.
Dat is misschien ook de belangrijkste reden om dit verhaal dertig jaar later opnieuw te vertellen. Niet om de misdaden nog eens uitvoerig te beschrijven, maar om te herinneren wie de slachtoffers waren en waarom zoveel mensen vonden dat hun dood niet zonder gevolgen mocht blijven.
De Witte Mars veranderde België niet van de ene dag op de andere. Ze maakte wel zichtbaar dat honderdduizenden mensen een andere samenleving wilden.
En achter die historische beelden van witte ballonnen en volle Brusselse straten blijven de namen van vier meisjes staan die nooit volwassen mochten worden.
Paul Marchal verwoordde het in onze studio met een gedachte die voor zijn familie nog altijd geldt: “An was thuis de oudste, maar zal voor altijd de jongste blijven”
