Genk: huisarts legt uit waarom een herfstdip toeslaat
Het is nog maar namiddag en buiten lijkt het alweer avond. De zetel lonkt, de motivatie om te sporten is ergens onderweg verloren gegaan en “ik ben moe” wordt stilaan een dagelijks terugkerende uitspraak. Herkenbaar? Dan heb je misschien last van een herfstdip. Maar wat doet dat gebrek aan daglicht eigenlijk met ons lichaam? En wanneer is zo'n dip meer dan een paar mindere dagen? Huisarts Kaat Ieven legt uit.
De herfst heeft zo zijn charmes. Maar nu de dagen korter worden en de zon zich minder laat zien, lijkt bij heel wat mensen ook de energie stilaan te verdwijnen. We komen moeilijker uit bed, zijn sneller geïrriteerd en hebben minder zin om dingen te ondernemen. Het klinkt als een klassiek geval van een herfstdip. Al zal je die term niet meteen op een doktersbriefje zien verschijnen. "Een herfstdip is geen erkende medische diagnose", vertelt dr. Kaat Ieven, huisarts en PhD-student aan UHasselt, waar ze onderzoekt hoe lichamelijke en psychologische zorg beter op elkaar kunnen worden afgestemd. "Men hoeft dit niet altijd te beschouwen als een ziekte of iets abnormaals. Het gaat eerder om een normale reactie van het lichaam op minder licht, meer binnen zitten, enzovoort."
Ons lichaam merkt dat het vroeger donker wordt
Dat de herfst ons wat futlozer maakt, is niet zomaar een gevoel. Licht speelt een belangrijke rol in hoe wakker en energiek we ons voelen. Via onze ogen krijgt onze biologische klok informatie over de hoeveelheid daglicht. Wanneer het donkerder wordt, maakt ons lichaam meer melatonine aan, het hormoon dat ons slaperig maakt.
Maar het verhaal stopt niet bij onze biologische klok. Ook ons gedrag verandert zodra de temperaturen zakken. We blijven vaker binnen, bewegen minder en zeggen al eens sneller een afspraak af. "Al deze fenomenen bij elkaar genomen, is het dus logisch dat de meeste mensen zich sneller vermoeid, wat somber en minder energiek voelen in de herfst en winter", legt dr. Ieven uit. "Al is het niet simpelweg 'te weinig licht'."
Ook het winteruur, dat afgelopen weekend inging, krijgt wel eens de schuld. Maar volgens de huisarts is dat niet helemaal terecht. De uurwisseling kan ons slaapritme tijdelijk verstoren, maar er is geen sterk wetenschappelijk bewijs dat ze een herfstdip veroorzaakt of versterkt. De kortere dagen spelen vermoedelijk een veel grotere rol.
De zetel is verleidelijk, maar niet altijd je beste vriend
Wie zich moe en futloos voelt, heeft doorgaans weinig zin om nog naar de fitness te trekken of met vrienden af te spreken. Toch schuilt daar net een valkuil. Want hoe minder we ondernemen, hoe minder goed we ons soms gaan voelen.
"Als je vanuit een gevoel van weinig energie en zin bijvoorbeeld geen sociale contacten meer aangaat, stopt met sporten, je dagelijkse routines verwaarloost en ongezond begint te eten, dan gaat dit gedrag op zich weer negatief bijdragen aan dat sombere gevoel", waarschuwt dr. Ieven.
De adviezen klinken misschien eenvoudig, maar ze zijn niet altijd makkelijk om in de praktijk te brengen, zeker niet wanneer je energie en motivatie lager liggen. Net daarom kan het helpen om bewust aandacht te blijven geven aan kleine dingen waarvan je weet dat ze je goed doen: blijven bewegen, regelmatig even buitenkomen en sociale contacten of plannen niet meteen volledig laten vallen. Probeer daarnaast voldoende te slapen, regelmatig te eten en een zekere structuur in je dagen te behouden. Verwacht daarbij niet te veel van jezelf: kleine haalbare stappen zijn ook waardevol.
Dat betekent niet dat iedereen zich plots naar de sportschool moet slepen. Voor de ene helpt een wandeling of een avond met vrienden, voor de andere is rustig muziek luisteren net wat nodig is. Het belangrijkste is dat je weet wat jou doorgaans goed doet en daar bewust tijd voor maakt.
Vitamine D slikken of een daglichtlamp kopen?
Wie de donkere maanden moeilijk doorkomt, kan tegenwoordig kiezen uit allerlei supplementen en daglichtlampen. Maar een wondermiddel tegen de herfstdip bestaat niet. Zo is er volgens dr. Kaat Ieven geen overtuigend bewijs dat vitamine D of andere supplementen depressieve klachten kunnen voorkomen of behandelen. Een vastgesteld tekort aanvullen is wel belangrijk, hoofdzakelijk om andere gezondheidsproblemen te vermijden.
Voor lichttherapie is er meer wetenschappelijke ondersteuning. Onderzoek toont aan dat die bij sommige mensen depressieve symptomen kan verminderen. Toch blijven er vragen over hoe lang en hoe vaak zo'n behandeling nodig is. Bovendien is lichttherapie niet voor iedereen geschikt.
"Of nu iedereen best preventief lichttherapie inschakelt aan het begin van de winter? Dat is ook niet nodig", zegt de huisarts. "Maar bij mensen met recidiverende klachten aan het begin van de winter, kan dit overwogen worden." Ze raadt aan om dat altijd met een arts te bespreken, onder meer omdat bepaalde oogproblemen en een bipolaire stoornis een reden kunnen zijn om lichttherapie af te raden.
Wanneer is het meer dan een herfstdip?
Een paar dagen minder goed in je vel zitten, hoeft dus niet meteen reden tot ongerustheid te zijn. Maar er is wel een verschil tussen af en toe een baaldag hebben en wekenlang nauwelijks nog plezier of energie vinden.
In de huisartsenpraktijk van Dr. Ieven komen in deze periode meer mensen langs met klachten die bij een herfstdip kunnen passen. Toch blijkt er soms iets anders aan de hand. Vermoeidheid kan bijvoorbeeld ook veroorzaakt worden door bloedarmoede of een te traag werkende schildklier. En bij ernstige, aanhoudende somberheid kan sprake zijn van een depressie. "Als klachten langer dan twee weken, elke dag opnieuw, het grootste deel van de dag blijven aanslepen, dan maken wij ons als huisarts zorgen en vraagt dit de nodige aandacht", zegt dr. Ieven.
Zeker wanneer de klachten ook je werk, studies, relaties of dagelijkse bezigheden beïnvloeden, is het verstandig om hulp te zoeken. Soms is die stap moeilijk en kan een partner, vriend of familielid een belangrijke rol spelen.
Want ook al is een herfstdip meestal onschuldig, niet iedereen komt er vanzelf weer bovenop. En dat is volgens de huisarts misschien wel de belangrijkste boodschap voor de komende donkere maanden: zorg goed voor jezelf, maar kijk ook eens wat vaker om je heen. "Soms zitten mensen dieper dan ze op het eerste zicht laten zien."
