Opinie: taal en kennis zijn basis voor onderwijs en denken
door Anne Smeyers, algemeen directeur Scholengroep Xpert
Ben jij al eens gevraagd om kritisch na te denken over de inrichting van het operatiekwartier van een ziekenhuis?
Ik zou met mijn mond vol tanden staan. Laat mij los op een onderwijsdebat en ik stel vragen, weeg argumenten af en vorm een mening. Maar over een operatiekwartier? Ik weet er te weinig van. Meer nog: ik mis voorkennis en begrijp de specifieke vaktaal niet.
Mijn kritische geest is nochtans dezelfde.
We verwachten van kinderen dat ze kritisch leren denken, informatie beoordelen en zelf oplossingen zoeken. Terecht. Maar kritisch denken ontstaat niet in een leeg hoofd. Je hebt inhoud nodig om over te denken en taal om mee te denken.
Een leerling kan bijvoorbeeld perfect rekenen en toch vastlopen op een wiskundig vraagstuk omdat hij de taal niet begrijpt. Wie struikelt over taal en voorkennis mist verwerft zeer moeizaam nieuwe leerstof.
Taal is dus veel meer dan een “vak” op school. Samen met kennis is taal de toegangspoort tot leren.
En precies daar wringt vandaag het schoentje.
De PISA-resultaten tonen al jaren dat de leesvaardigheid van Vlaamse jongeren achteruitgaat. Dat is niet alleen een probleem voor de leerkracht Nederlands. Het raakt alle vakken. Ook wiskunde, wetenschap en geschiedenis. Het raakt de kansen die jongeren krijgen.
Niet ieder kind begint zijn schoolloopbaan met dezelfde rugzak.
Elk kind dat thuis opgroeit tussen boeken, gesprekken, nieuwe woorden en ouders die uitleggen hoe de wereld werkt, krijgt dagelijks kennis en taal mee. Ongeacht de “moedertaal”. Andere kinderen krijgen die bagage helaas veel minder vanzelfsprekend.
Net voor hen moet de school het verschil maken.
Dat vraagt bijzonder veel van onze leerkrachten. Zij moeten niet alleen hun vak beheersen. Ze moeten moeilijke dingen helder kunnen uitleggen, nieuwe woordenschat en begrippen aanbrengen, verbanden leggen, nieuwsgierigheid prikkelen en de wereld van kinderen iedere dag een beetje groter maken.
De taal en kennis van de leerkracht doet ertoe.
Dat is geen vingerwijzing naar leerkrachten. Integendeel. Het is een pleidooi om hun opdracht ernstig te nemen. Wie iedere dag bouwt aan het intellectuele fundament van een volgende generatie, verdient een sterke opleiding, blijvende ondersteuning, maatschappelijk vertrouwen en professionele ruimte.
We moeten hoge verwachtingen hebben van onze leerkrachten. Dit veronderstelt dat de samenleving ook bereid is om het beroep opnieuw het intellectuele en maatschappelijke aanzien te geven dat bij die verwachtingen hoort.
Hoge verwachtingen van leerlingen en hoge verwachtingen van leerkrachten gaan hand in hand.
Taal, kennis en hoge verwachtingen dragen bij tot kansengelijkheid.
Vaak hoor ik het debat gaan over de thuistaal van de leerlingen die geen plaats krijgt in de maatschappij of op school. Elke rijke thuistaal legt een fundament waarop verder gebouwd kan worden.
Het probleem is niet de thuistaal. Het probleem is taalarmoede.
Met beperkte taal verwerf je moeizaam nieuwe kennis. Het omgekeerde geldt evenzeer: met beperkte kennis is het moeilijk om je taal te verrijken.
We moeten het woord “kennis” opnieuw zonder gêne durven gebruiken. Feiten. Verhalen. Begrippen. Geschiedenis. Wetenschap. Een rijke woordenschat en veel kennis in je hoofd zijn niet ouderwets. Vooral niet in tijden van AI.
Ik kan AI perfect vragen hoe een operatiekwartier moet worden ingericht. Binnen enkele seconden krijg ik een overtuigend antwoord. Maar zonder voldoende taal en voorkennis van operatiekwartieren kan ik nog altijd niet oordelen of dat antwoord klopt.
Informatie vinden is makkelijker dan ooit, weten of die informatie betrouwbaar is, vormt de nieuwe uitdaging.
Wie onvoldoende taal en kennis bezit, heeft het later moeilijker om een arbeidscontract te begrijpen, politieke informatie te beoordelen, fakenieuws te doorprikken, een brief van de overheid te doorgronden, zijn rechten te kennen of zijn stem te laten horen.
Kennis is macht. Taal geeft je een stem.
Naar mijn mening is dit de belangrijkste onderwijsvraag: hoe versterken we onze Vlaamse leerkrachten zodat elke leerling rijk wordt in taal en kennis?
